Trước Khi Khởi Nghiệp: 6 Sự Thật Phản Trực Giác Của Paul Graham Bạn Cần Nhớ
Trước Khi Khởi Nghiệp: 6 Sự Thật Phản Trực Giác Của Paul Graham Bạn Cần Nhớ
Bài luận gốc: "Before the Startup" — Paul Graham (nguồn). Bản dịch & biên tập để chia sẻ với anh em khởi nghiệp.
Bạn ngồi đọc về term sheet, cap table, vòng gọi vốn thiên thần rồi tự nhủ "mình chưa biết gì cả, chắc chưa đủ trình để khởi nghiệp." Dừng lại. Đó chính là nỗi sợ Paul Graham nói đang lừa bạn. Sự thật phản trực giác: cách thắng trong khởi nghiệp không phải thành chuyên gia về startup, mà thành chuyên gia về người dùng của bạn. Dưới đây là 6 điều cần nhớ trước khi bạn nhấn cái nút không quay đầu được đó.
Khởi Nghiệp Phản Trực Giác: Đừng Tin Bản Năng, Nhưng Hãy Tin Cảm Giác Về Con Người
Một trong những lợi thế của việc có con là khi phải đưa ra lời khuyên, bạn có thể tự hỏi mình: "Mình sẽ dặn con mình điều gì?" Con tôi còn nhỏ, nhưng tôi hình dung được sẽ nói gì với chúng về khởi nghiệp nếu chúng đang học đại học. Và đó chính là điều tôi sắp nói với bạn.
Khởi nghiệp là chuyện rất phản trực giác. Tôi không chắc vì sao. Có lẽ đơn giản là kiến thức về nó chưa thấm sâu vào văn hóa của chúng ta. Nhưng dù lý do là gì, khởi nghiệp là công việc mà bạn không phải lúc nào cũng tin được vào bản năng của mình.
Về mặt này nó giống trượt tuyết. Khi mới tập, muốn giảm tốc thì bản năng mách bạn ngả người ra sau. Nhưng ngả ra sau trên ván trượt là bạn lao xuống dốc mất kiểm soát. Vậy nên một phần của việc học trượt tuyết là học cách kìm cái xung động đó lại. Cuối cùng bạn sẽ hình thành thói quen mới, nhưng lúc đầu nó đòi hỏi nỗ lực có ý thức. Ban đầu, có cả một danh sách những điều bạn cố ghi nhớ khi bắt đầu lao xuống dốc.
Khởi nghiệp phản tự nhiên chẳng khác gì trượt tuyết, nên cũng có một danh sách tương tự. Ở đây tôi trao cho bạn phần đầu của danh sách ấy — những điều cần nhớ nếu bạn muốn chuẩn bị cho mình khởi nghiệp.
Điều đầu tiên chính là sự thật tôi vừa nói: khởi nghiệp quái đến mức nếu bạn tin vào bản năng, bạn sẽ phạm rất nhiều sai lầm. Chỉ cần biết mỗi điều này thôi, ít nhất bạn cũng chững lại được một chút trước khi mắc phải chúng.
Hồi còn điều hành Y Combinator, tôi hay đùa rằng chức năng của chúng tôi là nói cho các nhà sáng lập những điều mà họ sẽ phớt lờ. Đúng là như vậy thật. Khóa này qua khóa khác, các đối tác của YC cảnh báo nhà sáng lập về những sai lầm họ sắp mắc, còn họ thì phớt lờ, rồi một năm sau quay lại nói: "Ước gì hồi đó tụi mình đã nghe."
Vì sao họ phớt lờ? Ừ thì, đó chính là bản chất của những ý tưởng phản trực giác: chúng đi ngược lại trực giác của bạn. Chúng có vẻ sai. Nên tất nhiên xung động đầu tiên của bạn là gạt chúng đi. Và thật ra, câu đùa của tôi không chỉ là lời nguyền của Y Combinator, mà còn là một phần lý do tồn tại của nó. Nếu bản năng của nhà sáng lập đã cho họ câu trả lời đúng, thì họ đã chẳng cần đến chúng tôi. Bạn chỉ cần người khác đưa lời khuyên khi nó khiến bạn bất ngờ. Đó là lý do có rất nhiều huấn luyện viên trượt tuyết mà lại chẳng mấy huấn luyện viên chạy bộ.
Tuy nhiên, có một thứ bạn được phép tin: bản năng của bạn về con người. Thật ra, một trong những sai lầm phổ biến nhất của các nhà sáng lập trẻ là không tin nó đủ. Họ dính líu với những người trông có vẻ ấn tượng, dù trong lòng có đôi chút ngờ vực. Về sau khi mọi thứ đổ bể, họ nói: "Tôi biết có gì đó không ổn ở anh ta, nhưng tôi đã phớt lờ vì anh ta trông ấn tượng quá."
Nếu bạn đang cân nhắc dính líu với ai đó — đồng sáng lập, nhân viên, nhà đầu tư, hay bên thâu tóm — và bạn có chút ngờ vực về họ, hãy tin vào linh cảm của mình. Nếu ai đó trông trơn tuột, giả tạo, hay khốn nạn, đừng phớt lờ điều đó.
Đây là một trường hợp mà nuông chiều bản thân lại có lợi. Hãy làm việc với những người bạn thật lòng quý mến, và đã quen đủ lâu để chắc chắn.
💡 Insight hành động: Với chuyện khởi nghiệp, bản năng của bạn sai nhiều hơn đúng — nên khi lời khuyên nghe có vẻ ngược đời, đừng vội gạt đi. Nhưng linh cảm về con người thì ngược lại: nó thường đúng. Khi thấy gợn về một đồng sáng lập, nhân viên hay nhà đầu tư, đừng bỏ qua chỉ vì họ trông ấn tượng. Chỉ bắt tay với người bạn thật sự quý và đã quen đủ lâu để chắc chắn.
Chơi Trò Nhà Chòi Và Đi Tìm Mẹo: Startup Là Nơi Lách Hệ Thống Hết Cửa
Chúng tôi chứng kiến chuyện này xảy ra thường xuyên đến mức phải đặt cho nó một cái tên: chơi trò nhà chòi (playing house). Rồi rốt cuộc tôi cũng hiểu ra vì sao.
Lý do các nhà sáng lập trẻ chỉ diễn cho ra dáng khởi nghiệp là vì đó chính là điều họ đã được rèn để làm suốt cả cuộc đời cho đến lúc ấy. Cứ nghĩ mà xem bạn phải làm những gì để vào được đại học. Hoạt động ngoại khóa, xong. Ngay cả trong các lớp ở đại học, phần lớn công việc cũng giả tạo chẳng khác gì chạy vòng quanh sân.
Tôi không công kích hệ thống giáo dục vì chuyện đó. Sẽ luôn có một mức độ giả tạo nào đó trong công việc bạn làm khi đang được dạy một điều gì đó. Và nếu bạn đo lường thành tích của người ta, thì tất yếu người ta sẽ khai thác cái khoảng cách ấy, đến mức phần lớn thứ bạn đang đo lường trở thành sản phẩm phụ của sự giả tạo.
Tôi thú nhận chính mình cũng đã làm vậy hồi đại học. Tôi phát hiện ra trong nhiều lớp học có lẽ chỉ có 20 hay 30 ý tưởng đúng hình dạng để làm thành những câu hỏi thi hay. Cách tôi ôn thi không phải (trừ khi ngẫu nhiên) là làm chủ tài liệu được dạy trong lớp, mà là lập một danh sách những câu hỏi thi tiềm năng và tìm ra đáp án trước. Khi bước vào phòng thi cuối kỳ, cảm giác chủ đạo trong tôi là tò mò xem câu hỏi nào của mình sẽ xuất hiện trong bài. Nó cứ như một trò chơi.
Chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi sau cả đời được rèn để chơi những trò như vậy, xung động đầu tiên của các nhà sáng lập trẻ khi khởi nghiệp là cố tìm ra mẹo để thắng ở trò chơi mới này. Vì gọi vốn có vẻ là thước đo thành công của startup (một sai lầm tay mơ kinh điển khác), nên họ luôn muốn biết mẹo thuyết phục nhà đầu tư là gì.
Chúng tôi bảo họ: cách tốt nhất để thuyết phục nhà đầu tư là làm ra một startup thực sự ăn nên làm ra, tức là tăng trưởng nhanh, rồi cứ thế nói với nhà đầu tư như vậy. Thế là họ lại muốn biết mẹo để tăng trưởng nhanh là gì. Và chúng tôi lại phải bảo họ: cách tốt nhất để làm điều đó chỉ đơn giản là làm ra thứ mà người ta muốn.
Rất nhiều cuộc trò chuyện giữa các đối tác YC với các nhà sáng lập trẻ bắt đầu bằng việc nhà sáng lập hỏi "Làm thế nào để tụi tôi..." và đối tác đáp "Cứ...".
Vì sao các nhà sáng lập lúc nào cũng làm mọi thứ phức tạp lên như vậy? Lý do, tôi nhận ra, là vì họ đang đi tìm cái mẹo.
Vậy nên đây là điều phản trực giác thứ ba cần nhớ về khởi nghiệp: khởi nghiệp là nơi mà việc lách hệ thống (gaming the system) không còn hiệu quả nữa. Lách hệ thống vẫn có thể ăn tiền nếu bạn đi làm cho một công ty lớn. Tùy vào mức độ mục ruỗng của công ty, bạn có thể thành công bằng cách nịnh bợ đúng người, tạo ra ấn tượng làm việc hiệu quả, v.v.
Nhưng với startup thì không. Chẳng có sếp nào để mà lừa, chỉ có người dùng, và tất cả những gì người dùng quan tâm là liệu sản phẩm của bạn có làm được điều họ muốn hay không. Startup vô cảm như vật lý vậy. Bạn phải làm ra thứ mà người ta muốn, và bạn chỉ phát đạt đến đúng mức bạn làm được điều đó.
Điều nguy hiểm là giả vờ lại có tác dụng ở một mức độ nào đó với nhà đầu tư. Nếu bạn cực giỏi nói năng như thể mình biết mình đang nói gì, bạn có thể qua mặt nhà đầu tư ít nhất một, thậm chí có lẽ hai vòng gọi vốn. Nhưng điều đó chẳng có lợi cho bạn. Rốt cuộc công ty vẫn tiêu vong. Tất cả những gì bạn đang làm chỉ là phí thời gian của chính mình để cưỡi nó lao dốc.
Vậy nên hãy thôi đi tìm mẹo. Có những mẹo trong khởi nghiệp, cũng như trong bất kỳ lĩnh vực nào, nhưng chúng kém quan trọng hơn cả một bậc so với việc giải quyết vấn đề thực sự. Một nhà sáng lập chẳng biết gì về gọi vốn nhưng đã làm ra thứ người dùng yêu thích sẽ gọi tiền dễ hơn một người thuộc lòng mọi ngón nghề trong sách vở nhưng có biểu đồ sử dụng phẳng lì. Và quan trọng hơn, nhà sáng lập đã làm ra thứ người dùng yêu thích mới là người sẽ tiếp tục thành công sau khi gọi được tiền.
Dù ở một khía cạnh nào đó đây là tin xấu, vì bạn bị tước mất một trong những vũ khí lợi hại nhất của mình, tôi vẫn thấy thật thú vị khi việc lách hệ thống không còn hiệu quả nữa lúc bạn khởi nghiệp. Thật thú vị khi trên đời còn tồn tại những phần mà bạn thắng bằng cách làm việc tử tế. Hãy tưởng tượng thế giới sẽ chán đến mức nào nếu tất cả đều giống như trường học và các công ty lớn, nơi bạn hoặc phải tốn rất nhiều thời gian vào những chuyện vớ vẩn, hoặc thua những kẻ chịu làm vậy.
Tôi hẳn đã vui mừng biết bao nếu hồi đại học nhận ra rằng có những phần của thế giới thực nơi việc lách hệ thống ít quan trọng hơn, và một vài nơi nó gần như chẳng đáng gì. Nhưng những nơi ấy có thật, và sự khác biệt này là một trong những điều quan trọng nhất cần cân nhắc khi bạn nghĩ về tương lai của mình: bạn thắng bằng cách nào trong từng loại công việc, và bạn muốn thắng bằng cách làm gì?
💡 Insight hành động: Khi bạn thấy mình đang hỏi "làm thế nào để...", dừng lại. Câu trả lời gần như luôn là "cứ làm ra thứ người dùng yêu thích". Gaming the system có thể qua mặt nhà đầu tư một hai vòng, nhưng startup vô cảm như vật lý: công ty vẫn chết, bạn chỉ đang cưỡi nó lao dốc. Đừng đi tìm mẹo, hãy đi giải vấn đề thật.
Liệu Bạn Có Kham Nổi? Không Ai Biết Trước, Kể Cả Chuyên Gia
Bạn có nên khởi nghiệp ở bất kỳ độ tuổi nào không? Tôi nhận ra mình đã làm cho khởi nghiệp nghe khá là khó khăn. Nếu chưa đủ, để tôi thử lại: khởi nghiệp thực sự khó. Lỡ nó quá khó thì sao? Làm sao bạn biết được mình có kham nổi thử thách này hay không?
Câu trả lời là điểm phản trực giác thứ năm: bạn không thể biết được. Cuộc đời bạn cho đến giờ có thể đã cho bạn chút ý niệm về triển vọng của mình nếu bạn thử làm nhà toán học, hay cầu thủ bóng bầu dục chuyên nghiệp. Nhưng trừ khi bạn đã sống một cuộc đời rất kỳ lạ, còn không thì bạn chưa làm gì mấy giống với việc làm nhà sáng lập startup. Khởi nghiệp sẽ thay đổi bạn rất nhiều. Vậy nên thứ bạn đang cố ước lượng không chỉ là con người hiện tại của bạn, mà là con người bạn có thể trưởng thành thành — và ai làm được điều đó?
Trong 9 năm qua, công việc của tôi là dự đoán xem người ta có đủ tố chất để khởi nghiệp thành công hay không. Rất dễ để nhận ra họ thông minh đến đâu, và hầu hết những người đọc bài này sẽ vượt ngưỡng đó. Phần khó là dự đoán họ sẽ trở nên lì lợm và tham vọng đến mức nào. Có lẽ chẳng ai có nhiều kinh nghiệm hơn tôi trong việc cố dự đoán điều đó, nên tôi có thể nói cho bạn biết một chuyên gia có thể biết được bao nhiêu về nó. Câu trả lời là: chẳng bao nhiêu. Tôi đã học được cách giữ một tâm trí hoàn toàn cởi mở về việc startup nào trong mỗi khóa sẽ hóa thành ngôi sao.
Các nhà sáng lập đôi khi nghĩ họ biết. Một số đến với sự chắc chắn rằng họ sẽ vượt qua Y Combinator một cách xuất sắc y như đã vượt qua từng bài kiểm tra — ít ỏi, giả tạo, dễ dàng — mà họ từng đối mặt trong đời cho đến giờ. Số khác thì đến mà tự hỏi làm sao mình lọt vào được, và mong YC đừng phát hiện ra cái sai sót nào đó đã khiến nó nhận mình. Nhưng có rất ít mối tương quan giữa thái độ ban đầu của các nhà sáng lập và mức độ thành công của công ty họ.
Tôi từng đọc được rằng điều tương tự cũng đúng trong quân đội — rằng những tân binh vênh váo cũng không có nhiều khả năng hóa ra là những kẻ thực sự lì lợm hơn so với những người trầm lặng. Và có lẽ cũng vì cùng một lý do: các bài kiểm tra liên quan quá khác so với những gì họ từng trải trong đời trước đó.
Nếu bạn tuyệt đối kinh hãi việc khởi nghiệp, thì có lẽ bạn không nên làm. Nhưng nếu bạn chỉ đơn thuần chưa chắc mình có kham nổi hay không, thì cách duy nhất để biết là thử. Chỉ là đừng phải bây giờ.
💡 Insight hành động: Đừng để sự thiếu tự tin ngăn bạn — thái độ ban đầu gần như chẳng liên quan gì đến kết quả cuối cùng, kể cả chuyên gia dày dạn nhất cũng không đoán được ai sẽ thắng. Chỉ khi bạn thực sự kinh hãi việc này thì mới nên bỏ. Còn lại thì cứ thử — nhưng chưa phải bây giờ.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Chưa biết gì về gọi vốn, term sheet, cap table thì có khởi nghiệp được không?
Được. Paul Graham nói thẳng: mấy thứ đó bạn học khi cần rồi quên đi sau khi làm xong. Zuckerberg thành công dù là tay mơ hoàn toàn về startup, vì anh ta hiểu người dùng cực rõ. Ngược lại, ai rành convertible note hay cổ phần loại FF từ sớm thì Graham còn thấy đáng lo — đó thường là dấu hiệu đang diễn cho ra dáng khởi nghiệp chứ chưa làm ra thứ người ta muốn.
Đang học đại học, có nên khởi nghiệp luôn không?
Graham trả lời dứt khoát: đừng. Startup nuốt trọn đời bạn, không thể vừa là sinh viên thật vừa khởi nghiệp thật. Tuổi 20 nên tìm kiếm theo chiều rộng — học những thứ đầy sức mạnh, làm dự án phụ mình hứng thú. Nếu một dự án phụ tình cờ cất cánh như Facebook thì tính sau. Còn cố ép nó cất cánh ở tuổi 20 là ngu ngốc một cách vô cớ, vì chờ thì khả năng thành công còn cao hơn.
Làm sao có được ý tưởng khởi nghiệp tốt?
Đừng ngồi cố nghĩ ra ý tưởng, vì bạn sẽ ra toàn ý dở-mà-nghe-hợp-lý. Cách của Graham: học thật nhiều thứ có ý nghĩa, làm việc trên vấn đề khiến bạn thật sự hứng thú, cùng người bạn quý và tôn trọng. Đưa mình ra rìa của một công nghệ, "sống trong tương lai", rồi ý tưởng tự tới. Apple, Google, Facebook đều khởi đầu là dự án phụ chứ không phải kế hoạch khởi nghiệp bài bản.
Làm sao biết mình có đủ tố chất để khởi nghiệp hay không?
Bạn không biết được, và cả chuyên gia cũng vậy. Sau 9 năm chấm nhà sáng lập, Graham thừa nhận rất khó đoán ai sẽ lì và tham vọng đến mức nào, vì startup sẽ thay đổi chính con người bạn. Nếu bạn kinh hãi tuyệt đối thì thôi. Còn nếu chỉ chưa chắc, cách duy nhất để biết là thử — chỉ đừng thử ngay bây giờ khi còn đi học.
Cùng bàn luận
Điều phản trực giác nào của Paul Graham khiến bạn giật mình nhất — và thành thật đi, bạn đang "chơi trò nhà chòi" cho ra dáng khởi nghiệp, hay đã thật sự làm ra thứ người dùng muốn?
Về bài viết này: Đây là bài luận "Before the Startup" của Paul Graham — nguyên tác tại https://paulgraham.com/before.html. Bản tiếng Việt được dịch & biên tập để chia sẻ phi lợi nhuận với anh em khởi nghiệp; mọi luận điểm thuộc về tác giả gốc. Nếu thấy giá trị, hãy đọc bản gốc và ủng hộ tác giả.