Startup = Tăng Trưởng: Vì Sao Google Là Startup Còn Tiệm Cắt Tóc Thì Không (Paul Graham)
Startup = Tăng Trưởng: Vì Sao Google Là Startup Còn Tiệm Cắt Tóc Thì Không (Paul Graham)
Bài luận gốc: "Startup = Growth" — Paul Graham (nguồn). Bản dịch & biên tập để chia sẻ với anh em khởi nghiệp.
Một tiệm cắt tóc và Google, ngày đầu tiên, đều chỉ là "công ty mới mở". Nhưng một cái mãi mãi là tiệm cắt tóc, cái kia thành gã khổng lồ. Khác biệt không nằm ở may mắn hay chăm chỉ — nó nằm ở đúng một thứ: tăng trưởng. Paul Graham nói thẳng: startup = growth. Bỏ chữ đó ra, mọi thứ còn lại về khởi nghiệp đều sụp.
Khởi Nghiệp Là Gì? Chỉ Một Thứ Duy Nhất: Tăng Trưởng
Muốn khởi nghiệp? Hãy nhận vốn từ Y Combinator.
Tháng Chín, 2012
Một startup là công ty được thiết kế để tăng trưởng nhanh. Việc mới thành lập, tự nó, không biến một công ty thành startup. Startup cũng không nhất thiết phải làm công nghệ, phải nhận vốn đầu tư mạo hiểm, hay phải có một kiểu "thoái vốn" nào đó. Điều duy nhất thiết yếu là tăng trưởng. Mọi thứ khác mà ta liên tưởng đến startup đều bắt nguồn từ tăng trưởng.
Nếu bạn muốn khởi nghiệp, hiểu điều này là cực kỳ quan trọng. Khởi nghiệp khó đến mức bạn không thể lệch hướng sang một bên rồi vẫn hy vọng thành công. Bạn phải biết rằng tăng trưởng chính là thứ mình theo đuổi. Tin tốt là: nếu có được tăng trưởng, mọi thứ khác thường tự khắc vào guồng. Nghĩa là bạn có thể dùng tăng trưởng như một chiếc la bàn để ra gần như mọi quyết định mình đối mặt.
Cây tùng gỗ đỏ
Bắt đầu bằng một sự phân biệt đáng lẽ hiển nhiên nhưng lại thường bị bỏ qua: không phải công ty mới nào cũng là startup. Mỗi năm ở Mỹ có hàng triệu công ty ra đời, nhưng chỉ một phần rất nhỏ là startup. Phần lớn là doanh nghiệp dịch vụ — nhà hàng, tiệm cắt tóc, thợ sửa ống nước, vân vân. Trừ vài trường hợp bất thường, đây không phải startup. Một tiệm cắt tóc không được thiết kế để tăng trưởng nhanh. Còn một công cụ tìm kiếm thì có.
Khi tôi nói startup được thiết kế để tăng trưởng nhanh, tôi hàm ý hai nghĩa. Một phần là "được thiết kế" theo nghĩa "được nhắm tới", bởi hầu hết startup đều thất bại. Nhưng tôi cũng muốn nói startup khác biệt về bản chất — giống như một hạt giống tùng gỗ đỏ có số phận khác hẳn một mầm đậu.
Chính sự khác biệt đó là lý do tồn tại một từ riêng, "startup", cho những công ty được thiết kế để tăng trưởng nhanh. Nếu mọi công ty về cơ bản đều giống nhau, chỉ một số nhờ may mắn hoặc nhờ nỗ lực của người sáng lập mà rốt cuộc tăng trưởng rất nhanh, thì ta đã chẳng cần một từ riêng. Ta chỉ cần nói đến những công ty siêu thành công và những công ty kém thành công hơn. Nhưng thực tế, startup mang một loại ADN khác với các doanh nghiệp còn lại. Google không đơn thuần là một tiệm cắt tóc mà những người sáng lập tình cờ may mắn và chăm chỉ khác thường. Google đã khác biệt ngay từ đầu.
Để tăng trưởng nhanh, bạn cần tạo ra thứ có thể bán cho một thị trường lớn. Đó là điểm khác biệt giữa Google và một tiệm cắt tóc. Tiệm cắt tóc không thể mở rộng quy mô.
Để một công ty phát triển thực sự lớn, nó phải: (a) tạo ra thứ nhiều người muốn, và (b) tiếp cận, phục vụ được tất cả những người đó. Tiệm cắt tóc làm tốt khoản (a) — gần như ai cũng cần cắt tóc. Vấn đề của nó, cũng như của bất kỳ cơ sở bán lẻ nào, nằm ở (b): tiệm phục vụ khách trực tiếp, mà ít người chịu đi xa chỉ để cắt tóc. Kể cả nếu họ chịu đi, tiệm cũng không thể phục vụ hết.
Viết phần mềm là một cách tuyệt vời để giải quyết (b), nhưng bạn vẫn có thể bị kẹt ở (a). Nếu bạn viết phần mềm dạy tiếng Tây Tạng cho người nói tiếng Hungary, bạn sẽ tiếp cận được hầu hết những người muốn học — nhưng số đó chẳng nhiều. Còn nếu bạn làm phần mềm dạy tiếng Anh cho người nói tiếng Trung, bạn đang ở lãnh địa của startup.
Hầu hết doanh nghiệp bị bó chặt ở (a) hoặc (b). Đặc điểm phân biệt của những startup thành công là chúng không bị vậy.
💡 Insight hành động: Đừng nhầm "mới mở công ty" với "khởi nghiệp". Startup không được định nghĩa bởi tuổi đời, bởi chữ "công nghệ", hay bởi việc gọi được vốn — mà bởi một thứ duy nhất: được thiết kế để tăng trưởng nhanh. Hãy soi thẳng vào sản phẩm của bạn qua hai câu hỏi (a) và (b): nhiều người có muốn nó không, và bạn có tiếp cận được hết những người đó không? Nếu thứ bạn làm mở rộng quy mô không nổi cho một thị trường lớn, bạn đang mở doanh nghiệp thường — hoàn toàn ổn, nhưng đừng tự huyễn hoặc về tăng trưởng. Còn nếu đúng là startup, hãy chốt ngay: từ giờ tăng trưởng là chiếc la bàn ra mọi quyết định.
Dùng Tăng Trưởng Làm La Bàn: Biến Khởi Nghiệp Thành Bài Toán Tối Ưu
Chúng tôi thường khuyên các startup chọn một tỷ lệ tăng trưởng mà họ nghĩ mình có thể đạt được, rồi cứ mỗi tuần cố đạt cho bằng được con số đó. Từ khóa ở đây là "cứ". Nếu họ quyết định tăng trưởng 7% một tuần và họ đạt, thì tuần đó họ thành công. Chẳng còn gì phải làm thêm nữa. Nhưng nếu không đạt, thì họ đã thất bại ở điều duy nhất quan trọng, và họ nên báo động một cách tương xứng.
Dân lập trình sẽ nhận ra ngay điều chúng tôi đang làm ở đây: chúng tôi biến việc khởi nghiệp thành một bài toán tối ưu hóa. Ai từng thử tối ưu hóa code đều biết kiểu tập trung hẹp đó có thể hiệu quả tuyệt vời đến thế nào. Tối ưu hóa code nghĩa là lấy một chương trình có sẵn và thay đổi nó để dùng ít hơn một thứ gì đó — thường là thời gian hoặc bộ nhớ. Bạn không phải nghĩ chương trình nên làm gì, chỉ cần làm nó chạy nhanh hơn. Với hầu hết lập trình viên, đây là việc rất đã tay. Sự tập trung hẹp biến nó thành một dạng câu đố, và bạn thường ngạc nhiên vì mình giải nhanh đến vậy.
Tập trung vào việc đạt một tỷ lệ tăng trưởng thu gọn bài toán khởi nghiệp — vốn đa dạng đến hoa mắt — về một bài toán duy nhất. Bạn có thể dùng tỷ lệ tăng trưởng mục tiêu để ra mọi quyết định giùm mình: cái gì đem lại mức tăng trưởng cần thiết thì tự nó là đúng. Có nên bỏ hai ngày đi dự hội nghị? Có nên tuyển thêm một lập trình viên? Có nên dồn thêm vào tiếp thị? Có nên bỏ thời gian ve vãn một khách hàng lớn? Có nên thêm tính năng x? Cứ cái nào đem lại tỷ lệ tăng trưởng mục tiêu thì làm.
Tự đánh giá mình theo mức tăng trưởng hàng tuần không có nghĩa bạn chỉ được nhìn xa nhất một tuần. Một khi đã nếm nỗi đau trượt mục tiêu trong một tuần — nó là điều duy nhất quan trọng, và bạn đã thất bại ở nó — bạn sẽ quan tâm đến bất cứ thứ gì giúp mình tránh nỗi đau đó về sau. Chẳng hạn, bạn sẽ sẵn lòng tuyển thêm một lập trình viên không đóng góp vào tăng trưởng tuần này, nhưng có lẽ một tháng sau sẽ ra được một tính năng mới đem thêm người dùng. Nhưng chỉ khi (a) việc đi tuyển người không làm bạn trượt các con số ngắn hạn, và (b) bạn đủ lo về chuyện liệu mình có tiếp tục đạt số mà không cần tuyển thêm hay không.
Không phải bạn không nghĩ về tương lai — chỉ là bạn không nghĩ về nó nhiều hơn mức cần thiết.
Về lý thuyết, kiểu "leo đồi" (hill-climbing) này có thể đẩy startup vào rắc rối. Họ có thể mắc kẹt ở một cực đại địa phương (local maximum). Nhưng thực tế điều đó gần như không bao giờ xảy ra. Việc phải đạt một con số tăng trưởng mỗi tuần buộc người sáng lập phải hành động, và hành động so với không hành động chính là mấu chốt của thành công. Chín trên mười lần, ngồi bày mưu tính kế chỉ là một dạng trì hoãn. Trong khi trực giác của người sáng lập về việc nên leo ngọn đồi nào thường tốt hơn họ tưởng. Thêm nữa, các cực đại trong không gian ý tưởng khởi nghiệp không phải là những đỉnh nhọn, cô lập. Hầu hết ý tưởng khá tốt đều nằm sát bên những ý tưởng còn tốt hơn.
Điều thú vị của việc tối ưu hóa cho tăng trưởng là nó thực sự có thể khám phá ra ý tưởng khởi nghiệp. Bạn có thể dùng nhu cầu tăng trưởng như một dạng áp lực tiến hóa (evolutionary pressure). Nếu bạn khởi đầu với một kế hoạch nào đó rồi chỉnh sửa khi cần để tiếp tục đạt, chẳng hạn, 10% mỗi tuần, bạn có thể sẽ có được một công ty khá khác so với công ty bạn định lập. Nhưng bất cứ thứ gì tăng trưởng đều đặn 10% một tuần gần như chắc chắn là một ý tưởng tốt hơn cái bạn khởi đầu.
Ở đây có điểm tương đồng với các doanh nghiệp nhỏ. Cũng như ràng buộc nằm ở một khu phố cụ thể giúp định hình một quán bar, ràng buộc phải tăng trưởng ở một tỷ lệ nhất định có thể giúp định hình một startup.
Nói chung, tốt nhất bạn nên đi theo ràng buộc đó bất kể nó dẫn đến đâu, thay vì bị chi phối bởi một tầm nhìn ban đầu nào đó — cũng như một nhà khoa học nên đi theo sự thật bất kể nó dẫn đến đâu, thay vì bị chi phối bởi điều mình mong muốn là sự thật. Khi Richard Feynman nói trí tưởng tượng của tự nhiên lớn hơn trí tưởng tượng của con người, ông muốn nói rằng nếu cứ đi theo sự thật, bạn sẽ khám phá ra những điều tuyệt hơn bất cứ thứ gì bạn có thể tự nghĩ ra. Với startup, tăng trưởng là một ràng buộc rất giống với sự thật. Mọi startup thành công ít nhất một phần đều là sản phẩm của trí tưởng tượng của tăng trưởng.
💡 Insight hành động: Đặt một con số tăng trưởng cho tuần này, rồi ép mọi quyết định phục vụ nó. Tuyển người, đi hội nghị, thêm tính năng, đuổi theo khách lớn — cái nào đẩy được con số thì làm, cái nào không thì gác lại. Đừng ngồi bày mưu tính kế: chín trên mười lần đó chỉ là trì hoãn khoác áo chiến lược. Cứ leo đồi mỗi tuần, và để tăng trưởng tự lôi ý tưởng của bạn tiến hóa thành thứ tốt hơn cái bạn khởi đầu.
Hiểu Tăng Trưởng Là Hiểu Toàn Bộ Cuộc Chơi Khởi Nghiệp
Sự kết hợp giữa người sáng lập, nhà đầu tư và bên mua tạo thành một hệ sinh thái tự nhiên. Nó vận hành trơn tru đến mức những người không hiểu nó bị đẩy đến chỗ phải bịa ra các thuyết âm mưu để giải thích vì sao đôi khi mọi thứ lại khớp gọn ghẽ đến vậy — cũng như tổ tiên ta từng bịa ra thần thánh để giải thích sự vận hành có vẻ quá gọn ghẽ của thế giới tự nhiên. Nhưng chẳng có một bè phái bí mật nào đứng sau điều khiển cả.
Nếu bạn khởi đầu từ giả định sai lầm rằng Instagram vô giá trị, bạn buộc phải bịa ra một ông chủ bí mật nào đó ép Mark Zuckerberg mua nó. Với bất kỳ ai biết Mark Zuckerberg, giả định đó tự nó phi lý (reductio ad absurdum). Lý do anh ta mua Instagram rất đơn giản: nó vừa có giá trị vừa nguy hiểm, và thứ khiến nó như vậy chính là tăng trưởng.
Muốn hiểu khởi nghiệp thì hãy hiểu tăng trưởng. Tăng trưởng dẫn dắt mọi thứ trong thế giới này. Tăng trưởng là lý do dân khởi nghiệp thường làm về công nghệ — bởi ý tưởng cho những công ty tăng trưởng nhanh hiếm đến mức cách tốt nhất để tìm ý tưởng mới là khám phá những thứ vừa trở nên khả thi nhờ sự thay đổi, mà công nghệ là nguồn thay đổi nhanh nhất. Tăng trưởng là lý do, xét về kinh tế, thử khởi nghiệp lại là lựa chọn hợp lý với nhiều người sáng lập đến vậy: tăng trưởng khiến công ty thành công giá trị đến mức giá trị kỳ vọng vẫn cao dù rủi ro cũng cao. Tăng trưởng là lý do các VC muốn rót vốn vào startup — không chỉ vì lợi nhuận cao, mà còn vì kiếm lời từ lãi vốn (capital gains) dễ quản lý hơn kiếm lời từ cổ tức. Tăng trưởng giải thích vì sao những startup thành công nhất vẫn nhận tiền VC dù không cần: nó cho phép họ tự chọn tỷ lệ tăng trưởng của mình. Và tăng trưởng giải thích vì sao startup thành công gần như luôn nhận được lời đề nghị mua lại — với bên mua, một công ty tăng trưởng nhanh không chỉ có giá trị mà còn nguy hiểm.
Đây không đơn thuần là chuyện muốn thành công trong một lĩnh vực thì phải hiểu những lực dẫn dắt nó. Hiểu tăng trưởng chính là nội dung của việc khởi nghiệp. Điều bạn thực sự làm — và, trước sự thất vọng của một số người quan sát, tất cả những gì bạn thực sự làm — khi khởi nghiệp là cam kết giải một loại vấn đề khó hơn hẳn doanh nghiệp thông thường. Bạn cam kết đi tìm một trong những ý tưởng hiếm hoi sinh ra tăng trưởng nhanh. Vì những ý tưởng này giá trị đến vậy, tìm được một cái là cực khó. Startup chính là hiện thân của những khám phá của bạn cho đến lúc này.
Vậy nên khởi nghiệp rất giống việc quyết định làm nhà khoa học nghiên cứu: bạn không cam kết giải một vấn đề cụ thể nào; bạn không chắc vấn đề nào giải được; nhưng bạn cam kết cố khám phá ra một thứ chưa ai từng biết. Một nhà sáng lập, về bản chất, là một nhà khoa học nghiên cứu kinh tế. Hầu hết không khám phá ra được điều gì đáng chú ý đến thế — nhưng một số khám phá ra thuyết tương đối.
💡 Insight hành động: Muốn hiểu mọi thứ về khởi nghiệp thì hiểu tăng trưởng — nó dẫn dắt tất cả, không cần thuyết âm mưu nào để giải thích. Cả hệ sinh thái sáng lập–nhà đầu tư–bên mua khớp với nhau chỉ vì cùng chạy theo một lực đó. Và hãy chấp nhận bản chất canh bạc: khởi nghiệp là cam kết đi khám phá điều chưa ai biết. Đa số không tìm ra gì lớn, nhưng vài người tìm ra "thuyết tương đối" của mình. Bạn ký vào cuộc chơi đó, không phải vào một kết quả chắc chắn.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Công ty tôi mới, có phần mềm, có khách — vậy có phải startup không?
Chưa chắc. Theo Paul Graham, mới thành lập, làm công nghệ hay có gọi vốn đều không tự biến bạn thành startup. Thứ duy nhất quyết định là được thiết kế để tăng trưởng nhanh: tạo ra thứ nhiều người muốn (a) VÀ tiếp cận được hết những người đó (b). Tiệm cắt tóc, quán ăn không mở rộng quy mô được nên không phải startup. Kẹt ở a hoặc b thì bạn là doanh nghiệp thường, không phải startup.
Tỷ lệ tăng trưởng bao nhiêu một tuần thì gọi là tốt?
Theo Paul Graham và Y Combinator, tính theo tuần: 5-7% là tốt, 10% là cực kỳ tốt, còn 1% là dấu hiệu bạn vẫn chưa tìm ra mình đang làm gì. Đo bằng doanh thu là chuẩn nhất; chưa thu phí thì đo người dùng hoạt động. Nhớ đây là tỷ lệ (khách mới / khách hiện có), không phải con số tuyệt đối — "mỗi tháng thêm 100 khách" không phải một tỷ lệ, nếu con số cố định thì tỷ lệ của bạn đang giảm dần.
Dùng tỷ lệ tăng trưởng làm "la bàn" nghĩa là sao?
Chọn một mức tăng trưởng bạn nghĩ đạt được (ví dụ 7%/tuần) rồi mỗi tuần cố đạt bằng được. Mọi quyết định — tuyển người, làm tính năng nào, có nên đi hội nghị — chỉ cần hỏi: nó có giúp mình đạt con số đó không? Cách này biến khởi nghiệp thành một bài toán tối ưu hóa, thu gọn vô số lựa chọn rối rắm về một câu hỏi duy nhất, và buộc bạn hành động thay vì ngồi bày mưu tính kế.
Vì sao đa số startup thất bại mà nhà đầu tư vẫn đổ tiền vào?
Vì họ nhìn giá trị trung bình, không phải trung vị. Nhờ tăng trưởng kép, một cú thắng có thể trả gấp trăm lần, nên dù xác suất thành công thấp, giá trị kỳ vọng vẫn dương và lớn. Trong thị trường hiệu quả, phần thưởng càng khổng lồ thì số người thất bại cũng phải càng nhiều — đó là hai mặt của một đồng xu.
Cùng bàn luận
Nếu tuần này bạn buộc phải chốt đúng một con số tỷ lệ tăng trưởng và ra mọi quyết định theo nó, con số đó là bao nhiêu — và bạn có đang né đo lường nó vì sợ biết sự thật không?
Về bài viết này: Đây là bài luận "Startup = Growth" của Paul Graham — nguyên tác tại https://paulgraham.com/growth.html. Bản tiếng Việt được dịch & biên tập để chia sẻ phi lợi nhuận với anh em khởi nghiệp; mọi luận điểm thuộc về tác giả gốc. Nếu thấy giá trị, hãy đọc bản gốc và ủng hộ tác giả.